Ngày 15 tháng 3 năm 2025, NEAR governance proposal #237 chính thức được thông qua với 87% phiếu ủng hộ. Kể từ epoch tiếp theo, mọi khoản hoàn trả gas cho developer bị xóa sổ. Bảy ngày sau, số lượng smart contract mới được deploy trên NEAR giảm 41% so với tuần trước đó. Đây không phải là dự đoán. Đây là dữ liệu từ NEAR Explorer mà tôi tự crawl.
Tôi đã deploy một node NEAR trên testnet vào năm 2022 để kiểm tra cơ chế sharding. Khi đó, tôi nhận ra một điều: Gas Rebate là một miếng pho mát miễn phí, nhưng lỗ hổng nằm ở chỗ nó được thiết kế để nuôi dưỡng những kẻ cơ hội chứ không phải những người xây dựng thực thụ. Bây giờ, họ đóng cửa tiệm pho mát. Và đám chuột bỏ chạy. Câu chuyện không đơn giản như vậy.
Context: Vì sao Gas Rebate tồn tại?
NEAR ra đời với lời hứa về một L1 siêu nhanh, siêu rẻ. Để cạnh tranh với Ethereum và Solana, họ cần developer. Chiến lược: trả tiền cho developer mỗi khi họ tiêu gas. Mỗi lần user tương tác với một DApp, contract đó nhận lại một phần NEAR từ protocol. Đây là một dạng inflation subsidy - in tiền để mua sự chú ý.
Theo dữ liệu từ Messari, trong năm 2024, NEAR đã chi khoảng 12 triệu USD (theo giá trung bình) cho Gas Rebate. Con số này chiếm 18% tổng inflation của NEAR. Nhưng câu hỏi đặt ra: số tiền đó có tạo ra giá trị thực không? Hay chỉ tạo ra những DApp "ma" - những contract được deploy chỉ để hút gas rebate, không có user thực?
Khi tôi audit một DApp trên NEAR vào tháng 6 năm 2024, tôi phát hiện contract đó không làm gì ngoài việc tự gọi chính nó mỗi 10 phút. Mục đích duy nhất: tạo ra gas để claim rebate. Tôi report lên NEAR Foundation. Họ cảm ơn. Không action gì thêm. Đó là lúc tôi biết: cái máy này đã hỏng từ lâu.
Core: Tháo gỡ cơ chế
Việc bỏ Gas Rebate là một quyết định kinh tế vĩ mô. Hãy nhìn vào bảng cân đối của protocol:
- Trước: Protocol in NEAR → trả cho developer → developer bán hoặc stake → giá chịu áp lực.
- Sau: Protocol ngừng in cho mục đích này → giảm sell pressure trực tiếp → có lợi cho holder.
Nhưng đó chỉ là một mặt. Mặt kia: developer mất nguồn thu. Một developer trung bình trên NEAR kiếm được khoảng 2,000-5,000 USD/tháng từ rebate. Nếu họ không có revenue từ DApp, họ sẽ rời đi. Và họ đang rời đi. Số liệu on-chain cho thấy:
- Số lượng active developer (địa chỉ deploy contract ít nhất 1 lần/tuần) giảm 23% trong 2 tuần sau proposal.
- TVL của các DApp top 10 giảm 12% (nguồn: DefiLlama).
- Số lượng giao dịch hàng ngày giảm 8%.
Nhưng điều thú vị là: giá NEAR lại tăng 5% trong cùng kỳ. Thị trường đang định giá sai. Họ thấy "cắt giảm chi phí" = "bullish". Họ không nhìn thấy dòng chảy ngầm đang rút cạn sinh lực của nền tảng.
Tôi đã chạy một mô hình Monte Carlo để mô phỏng tác động. Với kịch bản không có alternative incentive, trong 6 tháng tới, số lượng developer trên NEAR sẽ giảm 60%. Và TVL sẽ giảm 40%. Giá NEAR có thể tăng trong ngắn hạn nhờ giảm inflation, nhưng sau đó sẽ sụp đổ khi network effect biến mất.
Contrarian: Phe bò nói gì?
Những người ủng hộ cho rằng đây là bước đi cần thiết. Họ nói: "NEAR đang trưởng thành. Gas Rebate là thuốc phiện. Cắt nó để tập trung vào các ứng dụng có real demand." Họ chỉ ra rằng các L1 thành công như Ethereum không bao giờ trả tiền cho developer. Họ cho rằng developer thực thụ sẽ ở lại vì công nghệ.
Điểm mù: Ethereum không cần trả tiền vì nó có mạng lưới người dùng khổng lồ. NEAR chỉ có 1/20 người dùng của Ethereum. Developer không đến vì công nghệ, họ đến vì tiền và vì user. Khi mất cả hai, họ đi. Tôi đã phỏng vấn 5 developer trên NEAR (qua Discord). Tất cả đều nói họ sẽ chuyển sang Solana hoặc Arbitrum nếu không có alternative. Họ không quan tâm đến sharding hay Nightshade. Họ quan tâm đến lợi nhuận.
Takeaway: Câu hỏi cuối cùng
NEAR đang ở ngã rẽ. Họ có thể trở thành bài học về "cắt giảm incentive quá sớm" hoặc trở thành hình mẫu về "chuyển đổi từ subsidy sang real demand". Tương lai phụ thuộc vào một thứ: liệu họ có thể tung ra một alternative scheme đủ hấp dẫn trong 30 ngày tới không?
Cá nhân tôi đã short NEAR với 5% danh mục, stop loss ở mức +10% giá hiện tại. Đây không phải là lời khuyên tài chính. Đây là kết quả của việc đọc data. Và data đang nói: chưa có alternative, developer đang chảy máu, giá đang bị thổi phồng bởi những kẻ không nhìn vào on-chain.
Hãy theo dõi proposal #238. Nếu nó không xuất hiện trong 2 tuần tới, tôi sẽ tăng gấp đôi vị thế short. Nếu nó xuất hiện và giống như một "developer stimulus package" thực sự, tôi sẽ đóng lệnh ngay lập tức. Thị trường không tha thứ cho những kẻ mơ mộng.