Quý I năm 2025, một quỹ đầu tư mạo hiểm đến từ Singapore công bố rót 15 triệu USD vào một startup blockchain Việt Nam chuyên về giải pháp thanh toán xuyên biên giới. Thoạt nhìn, đây là một tin vui cho cộng đồng crypto trong nước: dòng vốn ngoại đang tìm đến những dự án có đội ngũ kỹ thuật vững và chi phí vận hành thấp. Nhưng nếu nhìn kỹ vào các điều khoản đầu tư, tôi nhận ra một câu chuyện khác đang diễn ra.
Trong bối cảnh thanh khoản toàn cầu thắt chặt, các quỹ đầu tư mạo hiểm không còn dễ dãi như thời kỳ 2021–2022. Họ yêu cầu quyền kiểm soát cao hơn, thường là ghế trong hội đồng quản trị và quyền phủ quyết các quyết định chiến lược. Với startup Việt Nam, điều này đồng nghĩa với việc một phần quyền tự chủ bị chuyển giao. Nhưng liệu đó có phải là cái giá quá đắt để có nguồn vốn phát triển? Câu trả lời không đơn giản.
Context Thị trường blockchain Việt Nam hiện đang ở giai đoạn 'trưởng thành sớm'. Theo báo cáo của Blockchain Association Vietnam, tính đến cuối năm 2024, có khoảng 200 dự án blockchain đang hoạt động, tập trung vào DeFi, GameFi và thanh toán. Tuy nhiên, phần lớn trong số đó vẫn ở giai đoạn seed hoặc pre-seed, thiếu nguồn lực để mở rộng quy mô. Trong khi đó, các quỹ đầu tư nước ngoài như Mechanism Capital, Spartan Group, hay Coinbase Ventures đã tích cực săn lùng deal tại Việt Nam, tận dụng lợi thế nhân công giá rẻ và tư duy kỹ thuật tốt của kỹ sư Việt.
Core Insight Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi từ năm 2020, tôi nhận thấy một nghịch lý: các dự án Việt Nam thường có tỷ lệ hoàn thành roadmap cao hơn so với các dự đến từ Ấn Độ hay Philippines, nhưng lại thất bại trong việc giữ chân người dùng sau giai đoạn testnet. Lý do không nằm ở công nghệ, mà nằm ở thiết kế tokenomic. Phần lớn token được phân bổ quá nhiều cho đội ngũ và nhà đầu tư (thường chiếm 30–40%), dẫn đến áp lực bán lớn khi mở khóa.
Hãy lấy ví dụ về dự án 'GameFi X' mà tôi từng phân tích vào năm 2023: token của nó giảm 70% chỉ trong 3 tháng sau khi niêm yết, bất chấp cộng đồng người chơi Việt Nam đông đảo. Nguyên nhân chính là do quỹ đầu tư đã 'dump' lượng token nhận được từ vòng seed ngay khi có thanh khoản. Bài học này cho thấy: vốn ngoại không phải lúc nào cũng là 'cứu cánh', nếu không có cơ chế khóa token chặt chẽ và minh bạch.
Contrarian Angle Trái với kỳ vọng thông thường rằng đầu tư ngoại sẽ thúc đẩy sự phát triển của blockchain Việt Nam, tôi cho rằng nó có thể khiến các dự án mất đi bản sắc và lợi thế cạnh tranh. Các quỹ nước ngoài thường áp đặt mô hình quản trị kiểu phương Tây, không phù hợp với văn hóa làm việc linh hoạt và 'ăn sổi' của startup Việt. Hơn nữa, họ thường yêu cầu dự án phải có trụ sở chính tại Singapore hoặc Hồng Kông để dễ dàng tuân thủ pháp lý, khiến cho nguồn lực và nhân tài bị chảy máu ra nước ngoài.
Một điểm mù khác: các quỹ đầu tư thường tập trung vào các dự án có đội ngũ từ các tập đoàn lớn như FPT hay VNG, bỏ qua những nhóm phát triển nhỏ nhưng có ý tưởng đột phá. Điều này tạo ra một 'bong bóng' nhân tạo, nơi chỉ có những cái tên quen thuộc mới được cấp vốn, còn các dự án phi tập trung thực sự lại chết yểu vì thiếu nguồn lực.
Takeaway Câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để blockchain Việt Nam có thể hấp thụ dòng vốn ngoại mà không đánh mất bản sắc? Có lẽ câu trả lời nằm ở việc xây dựng một quỹ đầu tư mạo hiểm 'thuần Việt', do chính các nhà sáng lập có kinh nghiệm điều hành, hiểu rõ văn hóa địa phương và có thể đồng hành dài hạn. Nhưng liệu điều đó có khả thi khi mà các quỹ nội địa hiện tại còn quá nhỏ bé? Đây là bài toán mà không chỉ riêng Việt Nam, mà toàn bộ các nền kinh tế mới nổi đang phải đối mặt.