Cuối tuần trước, một người bạn trong ngành gửi cho tôi link bài báo trên Politico. Tiêu đề đại ý: ‘Crypto Clarity Act gặp rào cản từ chính điều khoản đạo đức do đảng Dân chủ đưa ra’. Tôi cười khẩy. Lại một câu chuyện quen thuộc: những người làm luật, thay vì giải quyết vấn đề, lại sa lầy vào tranh cãi về đạo đức cá nhân. Nhưng rồi tôi nhận ra, đây không chỉ là chuyện chính trị. Nó giống hệt một bài học tôi đã học được từ Basis Cash năm 2018: thuật toán là câu chuyện, không phải chân lý. Và Crypto Clarity Act cũng chỉ là một câu chuyện khác – một câu chuyện về nỗ lực tạo ra ‘chân lý’ cho crypto tại Mỹ. Nhưng khi các tác giả của câu chuyện ấy không thể đồng thuận về đạo đức của chính mình, thì câu chuyện sẽ chết trước khi kịp lên giấy.
Hãy quay lại bối cảnh. Crypto Clarity Act là một dự luật được kỳ vọng sẽ mang lại sự rõ ràng về mặt pháp lý cho thị trường crypto Mỹ – phân định ranh giới giữa SEC và CFTC, xác định token nào là chứng khoán, token nào là hàng hóa. Nhưng đến giai đoạn cuối của quá trình soạn thảo, một điều khoản bổ sung – gọi là ‘ethics provision’ – đã bị đảng Dân chủ Thượng viện phản đối kịch liệt. Điều khoản này yêu cầu các nghị sĩ và nhân viên Quốc hội phải công khai và hạn chế việc sở hữu hoặc giao dịch crypto, nhằm tránh xung đột lợi ích với các công ty mà họ đang giám sát. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng đảng Dân chủ cho rằng nó quá cứng nhắc và có thể vi phạm quyền riêng tư. Kết quả: dự luật đình trệ.
DeFi Summer chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Năm 2020, tôi 33 tuổi, chứng kiến hàng tỷ USD chảy vào Uniswap, Yearn, và SushiSwap. Mọi người nghĩ đó là một cuộc cách mạng tài chính. Tôi thì thấy nó giống một bữa tiệc trên boong tàu Titanic. Phần chìm bên dưới – sự thiếu rõ ràng về pháp lý, rủi ro oracle, khả năng tấn công quản trị – vẫn còn nguyên. Bây giờ, Crypto Clarity Act cũng là một tảng băng trôi. Phần nổi là những điều khoản kỹ thuật về phân loại token. Phần chìm là mối quan hệ chằng chịt giữa giới chính trị gia, các quỹ đầu tư crypto, và các công ty lobbying. Và điều khoản đạo đức chính là phần chìm lộ ra, khiến con tàu lập pháp mắc cạn.
Hãy để tôi kể một câu chuyện. Năm 2017, tôi 30 tuổi, đọc whitepaper của Basis Cash – một stablecoin thuật toán hứa hẹn duy trì peg mà không cần tài sản thế chấp. Tôi viết bài phân tích trên Medium, bị đồng nghiệp nam cười bảo ‘con gái sao hiểu nổi tokenomics’. Basis Cash thất bại năm 2018 vì không thể giải quyết bài toán ‘dao động cầu’ – một vấn đề thuật toán thuần túy. Bài học tôi rút ra: Basis Cash dạy tôi rằng: không có gì là ‘trọn vẹn với thuật toán.’ Mọi stablecoin thuật toán đều có điểm gãy. Crypto Clarity Act cũng vậy. Nó là một ‘thuật toán chính trị’ cố gắng cân bằng giữa lợi ích của các bên: ngành công nghiệp crypto muốn rõ ràng, các nhà quản lý muốn quyền lực, các chính trị gia muốn tiền tài trợ. Điều khoản đạo đức là nút thắt cổ chai – nó phơi bày mâu thuẫn không thể giải quyết trong hệ thống.
Bây giờ, đi sâu vào cốt lõi. Tại sao điều khoản đạo đức lại là vấn đề? Bởi nó chạm vào một trong những điểm yếu nhất của nền dân chủ Mỹ: sự xung đột lợi ích giữa người làm luật và người được luật điều chỉnh. Theo dữ liệu từ OpenSecrets, ngành crypto đã chi hơn 100 triệu USD cho lobbying trong 5 năm qua. Hàng chục nghị sĩ sở hữu crypto thông qua các quỹ tín thác mù (blind trusts) hoặc đầu tư trực tiếp. Một điều khoản yêu cầu họ công khai và hạn chế giao dịch sẽ phá vỡ một hệ sinh thái quyền lực đang vận hành trơn tru. Đảng Dân chủ không chống lại crypto – họ chống lại việc bị kiểm soát. Và khi không thể thương lượng, họ chọn cách đình chỉ dự luật, duy trì trạng thái ‘mập mờ có lợi’.
Từ góc nhìn của một người từng audit nhiều hợp đồng thông minh, tôi thấy sự tương đồng rõ ràng. Trong DeFi, có những giao thức cố tình giữ mã nguồn phức tạp để che giấu lỗ hổng. Ở đây, các chính trị gia giữ sự mơ hồ về đạo đức để che giấu xung đột lợi ích. Thuật toán là câu chuyện, không phải chân lý. Cả Basis Cash và Crypto Clarity Act đều thất bại vì cùng một lý do: họ cố gắng áp đặt một khuôn khép kín lên một hệ thống mở, phức tạp. Basis Cash dùng thuật toán để kiểm soát cung – nhưng cầu thì không thể kiểm soát. Crypto Clarity Act dùng luật để kiểm soát thị trường – nhưng lợi ích của người làm luật thì cũng không thể kiểm soát.
Đây là góc nhìn phản trực giác: sự đình trệ của Crypto Clarity Act thực ra là một tín hiệu tích cực cho ngành. Nghe có vẻ lạ, nhưng hãy nghĩ mà xem. Nếu dự luật được thông qua với điều khoản đạo đức yếu ớt, nó sẽ tạo ra một ‘vỏ bọc hợp pháp’ cho các giao dịch chính trị – một kiểu ‘greenwashing’ đạo đức. Nhưng khi nó thất bại, câu chuyện về ‘đạo đức lỏng lẻo’ của giới chính trị gia crypto được đưa ra ánh sáng. Điều này có thể tạo áp lực lên các sàn giao dịch và quỹ đầu tư để tự chủ động minh bạch hóa, thay vì chờ luật. Như tôi đã thấy trong lần hợp tác làm NFT snapshot với một lập trình viên nam: khi không có tiêu chuẩn, ai hành động trước sẽ tạo ra tiêu chuẩn.
Basis Cash dạy tôi rằng: không có gì là ‘trọn vẹn với thuật toán.’ Và Crypto Clarity Act dạy tôi rằng: không có gì là trọn vẹn với chính trị. Mọi hệ thống đều có điểm gãy. Vậy câu hỏi đặt ra là: chúng ta, những người tham gia thị trường, nên phản ứng thế nào? Đừng trông chờ vào Washington. Hãy nhìn vào các bang đang cạnh tranh thu hút doanh nghiệp crypto: Wyoming, Texas, Florida. Đừng trông chờ vào luật rõ ràng. Hãy xây dựng các cơ chế tự điều chỉnh – như cơ chế ‘proof of compliance’ trên chuỗi, hoặc các bảo hiểm rủi ro pháp lý. Thị trường giảm là lúc sống sót, không phải lúc kỳ vọng vào sự cứu rỗi từ chính phủ.
Kết lại, tôi không muốn tổng kết. Tôi muốn hỏi bạn: nếu ngay cả những người viết luật cho crypto cũng không thể giải quyết được xung đột lợi ích của chính họ, thì liệu chúng ta có đang đặt quá nhiều kỳ vọng vào sự rõ ràng từ bên ngoài?