Bạn nghĩ tương lai của cộng đồng là NFT, POAP hay Soulbound Token? Hãy nhìn vào những gì đang diễn ra sau cánh gà của hội nghị Ethereum Việt Nam năm 2025 – những nhà phát triển, founder DAO đang trao cho nhau những đồng xu kim loại nặng trịch, có khắc logo dự án và dòng chữ "Core Contributor". Không QR, không màn hình, chỉ có tiếng va chạm kim loại và nụ cười hài lòng.
Đây không phải một bước lùi. Đây là một tín hiệu nghịch lý mà tôi – kẻ đã dành 8 năm quan sát thị trường – cho rằng ít ai để ý. GSJJ, một công ty sản xuất challenge coin truyền thống, vừa công bố kế hoạch phục vụ Web3. Họ sẽ làm ra những đồng xu tùy chỉnh cho blockchain project, DAO, hackathon. Nghe có vẻ nhàm? Nhưng ẩn sau đó là một sự thật phản trực giác: khi mọi thứ đều on-chain, giá trị thực sự lại nằm ở off-chain.
Hãy cùng tôi – Ngô Long, một người đã từng tổ chức 12 buổi meetup về ICO năm 2017 và chứng kiến 80% người tham gia rời đi khi thị trường sụp đổ – phân tích xem hiện tượng này nói lên điều gì về giai đoạn hiện tại của Web3.
Bối cảnh: Khi cộng đồng cần chạm vào thành tựu
Năm 2021, tôi tổ chức 6 buổi workshop NFT cho nghệ sĩ tại TP HCM. Điều khiến tôi ngạc nhiên không phải là số lượng người mint tác phẩm, mà là những câu hỏi liên tục: “Sau khi mint, tôi có thể in ra treo tường không?”. Nghệ sĩ cần một vật thể hữu hình để khoe với bạn bè, để cảm nhận sự công nhận. POAP thì chỉ hiển thị trên app, còn challenge coin thì có thể cầm, vuốt ve, đặt lên bàn làm việc.
Đó là lúc tôi nhận ra: phi tập trung không đồng nghĩa với phi vật chất. Cộng đồng DAO sau những lần vote và đóng góp code, cũng cần một biểu tượng vật lý để ghi nhận. NFT đã làm tốt vai trò số, nhưng thiếu đi sự nghi thức. Và GSJJ đã nhìn thấy khoảng trống đó.
Họ cung cấp tùy chọn kích thước, chất liệu kim loại, phương pháp khắc. Mỗi đồng xu có thể khắc tên người nhận, vai trò, ngày tháng. Đây là bước đi từ ‘digital native’ sang ‘phygital’ – một xu hướng đang nổi lên trong các cộng đồng trưởng thành.
Phân tích cốt lõi: Điều mà báo cáo kỹ thuật không nói
1. “Công nghệ rỗng” – nhưng đó lại là điểm mạnh
Khi đọc thông cáo của GSJJ, tôi lập tức mở trình audit code… rồi nhận ra không có code để audit. Đây là một dịch vụ sản xuất truyền thống. Vậy tại sao tôi lại viết về nó? Bởi vì sự vắng mặt của công nghệ blockchain trong sản phẩm lại là một tín hiệu mạnh: Web3 đang đủ lớn để thu hút các ngành công nghiệp phụ trợ. Challenge coin không có smart contract, không có tokenomics – nhưng nó phục vụ chính xác nhu cầu của cộng đồng đang tìm kiếm sự gắn kết.
Tôi nhớ lại năm 2020, khi tôi tự tay xây dựng tài liệu hướng dẫn DeFi bằng tiếng Việt. Lúc đó, cộng đồng Việt Nam quan tâm nhiều đến APY hơn là triết lý trustless. Nhưng giờ đây, khi thị trường tăng trưởng, các DAO bắt đầu chi tiền cho những thứ “vô dụng” về mặt tài chính nhưng có giá trị văn hóa. Đó là dấu hiệu trưởng thành.
2. Tính kinh tế của sự khan hiếm vật lý
Một NFT có thể mint vô hạn, nhưng một challenge coin thì có giới hạn bởi chi phí sản xuất. Mỗi đồng xu là một “bản in vật lý” duy nhất. Điều này tạo ra cảm giác hiếm có mà công nghệ số khó lòng tái tạo. Khi một DAO phát hành 50 đồng xu cho core contributors, nó không chỉ là phần thưởng – nó là tuyên bố: “Bạn là 1 trong 50 người quan trọng nhất”.
Tôi đã chứng kiến điều này tại một hackathon năm 2024: những lập trình viên giành được đồng xu vàng của dự án đã đeo nó trên balo suốt 6 tháng sau đó. Trong khi POAP của cùng sự kiện bị lãng quên trong wallet. Sức mạnh của vật lý là nó chiếm không gian, buộc bạn phải nhìn thấy nó mỗi ngày.
3. Rủi ro: Mô hình “bán xẻng cho thợ đào” dễ vỡ
Nhưng đừng vội lạc quan. GSJJ đang bán xẻng trong cơn sốt vàng. Khi thị trường gấu ập đến – và nó sẽ đến – các DAO cắt giảm ngân sách, các hội nghị hủy bỏ. Đơn hàng challenge coin biến mất ngay lập tức. Tôi đã sống qua mùa đông crypto 2022: tôi dành 3 tháng livestream miễn phí mỗi tối Chủ nhật để giúp cộng đồng vượt qua hoảng loạn. Trong giai đoạn đó, không ai quan tâm đến đồng xu kỷ niệm.
Hơn nữa, rào cản gia nhập thấp. Bất kỳ xưởng kim loại nào cũng có thể copy mô hình. GSJJ không có lợi thế cạnh tranh bền vững ngoài việc đi đầu. Và đi đầu trong một thị trường ngách thường có nghĩa là mở đường cho kẻ theo sau.
4. Cạnh tranh với NFT? Hay bổ sung?
Nhiều người sẽ hỏi: “Challenge coin có thay thế NFT?”. Câu trả lời của tôi: không, nhưng nó phơi bày một điểm yếu của NFT: thiếu tính nghi lễ. Một NFT chỉ đẹp khi bạn mở app. Một challenge coin đẹp ngay khi bạn chạm vào. Tuy nhiên, NFT có thể lập trình: nó có thể mở khóa quyền vote, airdrop, gated content. Coin thì không. Vì vậy, các DAO thông minh sẽ kết hợp cả hai: phát POAP (số) cho tất cả, và tặng coin (vật lý) cho top 5% đóng góp.
Góc nhìn phản trực giác: Sự vật chất hóa là một bước lùi?
Hãy nghĩ về lời hứa ban đầu của blockchain: thế giới phi tập trung nơi giá trị tồn tại trên mạng, không cần trung gian. Vậy mà bây giờ chúng ta lại dùng đến… những mảnh kim loại do một công ty trung gian sản xuất. Có gì đó mâu thuẫn.
Tôi tin rằng đây là một dạng “văn hóa phô trương” trong Web3. Các project muốn thể hiện rằng họ có tiền, có cộng đồng, có sự hiện diện vật lý. Nhưng điều đó có thực sự phục vụ cho tầm nhìn phân quyền? Hay nó chỉ là một phiên bản khác của việc mua Rolex để khoe?
Hãy nhìn vào lịch sử: những cộng đồng mạnh nhất không cần vật phẩm. Cộng đồng Linux không phát hành huy hiệu vàng cho contributor. Họ có code, có commit, có respect. Vậy nếu một DAO cần challenge coin để gắn kết, thì có phải văn hóa on-chain của nó đang yếu?
Đây là câu hỏi mà tôi đặt ra khi tôi gọi điện cho 15 người hoảng loạn trong mùa đông 2022: “Nếu ngày mai mất hết token, bạn còn muốn tham gia cộng đồng này không?” Câu trả lời của họ phụ thuộc vào mối quan hệ, không phải vào đồng xu.
Takeaway: Tín hiệu yếu, nhưng đáng để theo dõi
Tôi không đánh giá thấp GSJJ. Họ đã tìm ra một khe thị trường hẹp nhưng có thật. Tuy nhiên, với tư cách là một người đã chứng kiến nhiều mô hình “xẻng” đến rồi đi, tôi cho rằng challenge coin sẽ chỉ là một làn sóng nhỏ. Điều đáng chú ý hơn là nó báo hiệu một sự chuyển đổi: Web3 đang không chỉ là code, nó đang trở thành văn hóa. Và văn hóa cần những biểu tượng.
Tương lai có thể thuộc về những đồng xu thông minh – có gắn NFC, kết nối với on-chain identity. Một đồng xu vừa làm vật kỷ niệm, vừa là ví lạnh. Khi đó, câu chuyện sẽ khác. Nhưng hiện tại, hãy cứ xem đây là một “khi NFT + Nghệ thuật = Tự do bền vững. Còn đồng xu + Web3 = ???”
Liệu bạn có muốn một đồng xu ghi tên mình, hay chỉ cần một dòng code trên Ethereum? Câu trả lời cho thấy bạn thuộc về thế giới nào. Và tôi, dù đã 39 tuổi, vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn.