Một tuần trước, tôi nhận được tin nhắn từ một operator chạy zkSync Era. Anh ta bảo: "Tháng này lỗ 40K USD, gas trên Ethereum vẫn cao, mà doanh thu từ phí người dùng chả bù nổi."
Tôi không ngạc nhiên. Đây là câu chuyện tôi đã thấy từ năm 2023, khi ZK Rollup còn được tung hô là "cứu tinh của Layer 2". Nhưng thực tế thì sao? Chi phí chứng minh (proof generation cost) cho một batch trên ZK Rollup đang ở mức không tưởng: với Ethereum gas ở 50-70 gwei, mỗi lần submit proof tốn từ 0.5 đến 2 ETH, tùy thuộc vào độ phức tạp của cây Merkle và số lượng giao dịch. Con số đó đã bao gồm chi phí tính toán cho prover – thường chạy trên GPU hoặc FPGA, tiền điện và bảo trì.
Hãy làm phép tính nhanh: Nếu một ZK Rollup xử lý 10.000 giao dịch mỗi batch, phí người dùng trung bình 0.0015 ETH (khoảng 3-5 USD), tổng doanh thu một batch là 15 ETH. Trừ đi chi phí proof (1 ETH) + gas L1 (1 ETH) + phí operator (0.5 ETH), lợi nhuận còn 12.5 ETH. Nghe có vẻ ổn? Nhưng đó là kịch bản lý tưởng. Trong thực tế, khi thị trường tăng, gas L1 tăng vọt, cost proof cũng tăng theo. Và nếu số lượng giao dịch giảm (thị trường downtrend), doanh thu tụt dốc, trong khi chi phí cố định vẫn nguyên. Đó là lý do nhiều operator đang chảy máu tiền.
Context: Cấu trúc chi phí thực tế của ZK Rollup
Để hiểu vấn đề, chúng ta cần nhìn vào kiến trúc của một ZK Rollup điển hình (ví dụ: zkSync Era, Scroll, Polygon zkEVM). Nó gồm: sequencer (nhận lệnh, sắp xếp), prover (tạo proof), và contract trên L1 (verify proof). Chi phí vận hành chính: - Gas L1 để submit proof: Mỗi batch cần gửi một giao dịch gọi contract verify. Gas tiêu tốn ~500K-1M gas (tùy proof size). Với gas 50 gwei, mất 0.025-0.05 ETH. Nhưng với proof recursive càng nặng, có thể lên 2-3M gas. - Chi phí tính toán proof: Prover cần chạy hàng giờ trên GPU (ví dụ: NVIDIA A100). Chi phí cloud GPU ~2-5 USD/giờ. Một batch mất 10-30 phút, tương đương 1-2.5 USD. Nhưng nếu tự host, còn tiền điện, cooling, bảo trì. - Phí lưu trữ: Dữ liệu trạng thái, witnesses, etc.
Tổng cộng, một batch tốn ~0.1-0.5 ETH chi phí vận hành (tùy quy mô). Nếu mỗi batch có 5000 giao dịch, phí trung bình 0.0005 ETH/giao dịch, doanh thu 2.5 ETH. Lợi nhuận ~2-2.4 ETH. Nghe vẫn ổn? Nhưng hãy nhìn vào thị trường hiện tại: gas L1 đã lên 150-200 gwei vào đỉnh bull run, cost proof tăng gấp 3-4 lần. Và khi số lượng giao dịch giảm (thị trường sideway), doanh thu giảm mạnh. Nhiều operator đang chịu lỗ hàng tháng.
Core: Phân tích dòng lệnh và số liệu thực tế
Tôi có dữ liệu từ một operator ẩn danh chạy Scroll mainnet. Tháng 6/2025: - Số batch: 720 (trung bình 24 batch/ngày) - Số giao dịch mỗi batch: ~3000 - Gas L1 trung bình: 95 gwei - Chi phí proof (GPU cloud): 4.2 ETH (tính ra 0.0058 ETH/batch) - Gas submit proof: 0.12 ETH/batch - Tổng chi phí: 0.1258 ETH/batch - Doanh thu: 3000 tx * 0.0008 ETH fee = 2.4 ETH/batch - Lợi nhuận: 2.2742 ETH/batch → 1637 ETH/tháng (khoảng 3.2 triệu USD). Có vẻ lời? Nhưng đây là tháng cao điểm. Tháng 3/2025 (thị trường giảm), số giao dịch giảm còn 1200/batch, fee giảm còn 0.0004 ETH. Doanh thu: 0.48 ETH/batch. Chi phí vẫn 0.1258 ETH. Lợi nhuận: 0.3542 ETH/batch → 255 ETH/tháng (~500K USD). Vẫn sống được? Nhưng operator phải trả lương team, marketing, legal… Thực tế, nhiều operator nhỏ lẻ với ít batch hơn đang âm vốn.
Điều đáng nói: chi phí proof chiếm tỷ lệ lớn (46% chi phí vận hành). Nếu giá ETH giảm, doanh thu tính bằng ETH cũng giảm, nhưng chi phí gas L1 (bằng ETH) vẫn nguyên. Margin co lại như da bọc xương.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – Smart money đang bỏ rơi ZK Rollup
Trong khi cộng đồng vẫn khen ngợi ZK Rollup về tính bảo mật và phi tập trung, tôi nhìn thấy một dòng tiền thông minh (smart money) đang rút dần. Các quỹ đầu tư lớn như a16z, Paradigm đã chuyển hướng sang các giải pháp khác: Validium, Sovereign Rollup, hoặc thậm chí là L1 mới. Lý do: chi phí chứng minh không thể giảm đáng kể nếu không có đột phá phần cứng. ZK proof generation là một bài toán NP-khó về mặt tính toán; dù có tối ưu thuật toán, vẫn cần tài nguyên GPU khủng. Trong khi đó, Optimistic Rollup với fraud proof có chi phí thấp hơn 10x, chỉ đánh đổi thời gian rút tiền. Với những ứng dụng DeFi không cần tức thời, Optimistic Rollup vẫn là lựa chọn tốt hơn về mặt kinh tế.
Điều mỉa mai: chính những người tung hô ZK Rollup là “tương lai” lại đang ngầm rời bỏ nó. Tôi thấy các team đang pivot sang xây dựng zkEVM trên Validium (giữ liệu ngoài chain) để giảm cost, nhưng đánh mất tính toán toàn của Rollup. Họ chấp nhận trade-off bảo mật để tồn tại. Đó là một tín hiệu đỏ.
Takeaway: Hành động giá và câu hỏi cho nhà đầu tư
Nếu bạn đang hold token của các ZK Rollup lớn (zkSync, Scroll, StarkNet), hãy tự hỏi: liệu team có đủ tiền để duy trì operator khi thị trường downtrend? Chi phí chứng minh sẽ không giảm nếu gas trên Ethereum không về mức 10-20 gwei. Và với việc Bitcoin ETF đã đẩy crypto vào tay Phố Wall, gas cao có thể là trạng thái bình thường mới. Những dự án không có doanh thu từ sequencer (hoặc phí cao) sẽ chết dần. Tôi đã từng chứng kiến cảnh ICO MoonLambo sập năm 2017. Lần này, ZK Rollup có thể là MoonLambo của thời đại Layer 2. Nếu thấy một batch lỗ, một thế hệ operator bay màu.