Bạn có nghe thấy tiếng vỡ của bức tường kính không?
Đó không phải là âm thanh của một chiếc iPhone rơi. Đó là tiếng vọng của vụ kiện chống độc quyền mà Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) đệ trình lên Apple vào năm 2024, và giờ đây, những âm thanh đàm phán ban đầu đã vang lên từ những căn phòng kín ở Washington D.C.
Một báo cáo từ Reuters vào tháng 5 năm 2025 tiết lộ rằng các luật sư của DOJ và Apple đã bắt đầu các cuộc đàm phán hòa giải sơ bộ. Tòa án vẫn chưa ấn định ngày xét xử. Điều này có nghĩa là một trong những vụ kiện chống độc quyền quan trọng nhất trong lịch sử công nghệ, vụ kiện đặt câu hỏi về tính hợp pháp của toàn bộ “khu vườn có tường bao” của Apple, đang trên bờ vực của một thỏa thuận có thể định hình lại nền kinh tế ứng dụng toàn cầu.
— Context: Tại sao bức tường này lại quan trọng? —
Khi tôi tổ chức các buổi meetup về Ethereum tại Nairobi vào năm 2017, tôi thường nói về “phi tập trung” như một cây cầu dẫn đến tự do tài chính. Với các ngân hàng, với các nhà phát triển, với bất kỳ ai muốn thoát khỏi sự kiểm soát của các tổ chức tập trung. Nhưng khu vườn có tường bao của Apple—hệ sinh thái iOS khép kín với App Store là cánh cổng duy nhất—là hiện thân hoàn hảo của sự tập trung quyền lực.
DOJ cáo buộc Apple vi phạm Đạo luật Sherman, cụ thể là Mục 2, về hành vi độc quyền và cố gắng độc quyền. Hành vi cốt lõi bị thách thức chính là “thuế Apple” 30% đối với tất cả các giao dịch mua hàng trong ứng dụng (IAP), cùng với các hạn chế đối với cửa hàng ứng dụng của bên thứ ba và việc tải ứng dụng từ bên ngoài (sideloading). Về bản chất, chính phủ Mỹ đang nói rằng Apple đã xây dựng một bức tường quá cao và tính phí quá đắt cho những người muốn vào.
— Core: Khi mã nguồn trở thành công cụ độc quyền —
Trong quá trình làm việc với các ngân hàng Kenya về các giao thức thanh toán xuyên chuỗi, tôi nhận thấy một sự thật phổ biến: các hệ thống khép kín luôn tạo ra “chi phí chuyển đổi” cao cho người dùng. Apple đã hoàn thiện nghệ thuật này.
Vụ kiện của DOJ tập trung vào ba điểm yếu kỹ thuật trong “bức tường” của Apple:
1. Khả năng tương tác bị hạn chế có chủ đích.
iOS không cho phép các cửa hàng ứng dụng khác tồn tại. Điều này không phải là một hạn chế kỹ thuật không thể vượt qua. Đây là một lựa chọn thiết kế. Giống như việc một blockchain không cho phép bất kỳ cầu nối nào đến các chain khác—nó tự cô lập mình để giữ giá trị. Apple lập luận rằng điều này bảo vệ quyền riêng tư và bảo mật. Nhưng từ góc nhìn của một PM giao thức, tôi thấy một sự thật khác: không có cách nào để xác minh một cách độc lập tuyên bố về bảo mật này, bởi vì hệ thống là một hộp đen.
2. Mô hình “người gác cổng” cho thanh toán.
Hệ thống IAP của Apple buộc tất cả các nhà phát triển phải sử dụng công cụ thanh toán của Apple và trả 30% hoa hồng. Đây là một dạng “gas fee” tập trung. Trong thế giới blockchain, chúng ta gọi đó là “rent-seeking” — một bên trung gian kiểm soát quyền truy cập vào thanh khoản và tính phí độc quyền. Dựa trên phân tích của tôi về các giao thức DeFi, một mô hình thu phí như vậy thường không bền vững. Khi các lựa chọn thay thế xuất hiện (như thanh toán xuyên chuỗi hoặc ứng dụng phi tập trung), người dùng sẽ rời bỏ nó.
3. Dữ liệu là hàng rào thứ hai.
Ngay cả khi Apple thua kiện và buộc phải mở cửa, nó vẫn sẽ kiểm soát toàn bộ dữ liệu người dùng trên thiết bị. Điều này tạo ra một lợi thế cạnh tranh không công bằng. Bất kỳ nhà phát triển bên thứ ba nào cũng sẽ phải cạnh tranh với các dịch vụ của Apple (Apple Music, Apple Maps, v.v.) khi không có quyền truy cập vào cùng một dữ liệu người dùng. Đó là một dạng “front-running” trong thế giới tập trung.
— Contrarian: Góc nhìn từ bên trong khu vườn —
Tuy nhiên, có một điều mà ít người nói đến: việc phá bỏ bức tường của Apple có thể không mang lại kết quả như nhiều người mong đợi.
Điểm mù đầu tiên: Sự an toàn giả tạo của sự hỗn loạn.
Trong các cuộc thảo luận với các nhà phát triển ở Nairobi, nhiều người mơ về một thế giới không có “thuế Apple”. Nhưng nếu Apple buộc phải mở cửa, ai sẽ đảm bảo an toàn cho người dùng? Hãy nhìn vào Android: mở cửa hơn, nhưng cũng có nhiều phần mềm độc hại hơn. Sự an toàn của iOS không chỉ là một lời biện minh—nó là một lợi ích thực sự. Khi tôi tổ chức các hội thảo về tâm lý thị trường trong bear market 2022, tôi nhận ra rằng mọi người thường đánh đổi sự an toàn lấy sự tự do mà không nhận ra hậu quả.
Điểm mù thứ hai: Chi phí tuân thủ toàn cầu.
Apple đang phải đối mặt với các yêu cầu pháp lý mâu thuẫn từ Mỹ (phá bỏ tường) và EU (DMA yêu cầu mở cửa) và Trung Quốc (yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn). Việc tuân thủ tất cả các quy định này cùng một lúc là một bài toán khó. Chi phí này cuối cùng sẽ được chuyển cho người dùng và nhà phát triển. Trong dài hạn, “sự cởi mở” do pháp luật áp đặt có thể tạo ra một hệ thống phức tạp hơn, tốn kém hơn so với bức tường hiện tại.
Điểm mù thứ ba: Con đường tắt đến sự tập trung hóa.
Một điều trớ trêu: việc buộc Apple phải mở cửa có thể củng cố sự thống trị của một vài công ty lớn khác. Nếu Epic Games có thể có cửa hàng riêng của mình trên iOS, ai sẽ là người chiến thắng? Không phải các nhà phát triển nhỏ ở Kenya. Đó sẽ là các “siêu ứng dụng” như Epic, Meta hoặc Google, những công ty có đủ nguồn lực để xây dựng và vận hành một cửa hàng ứng dụng cạnh tranh. Chúng ta có thể đang thay thế một người gác cổng bằng một vài người khác.
— Takeaway: Cây cầu thay vì bức tường —
Tôi không ủng hộ vụ kiện hay chống lại nó. Tôi ủng hộ sự minh bạch và khả năng lựa chọn.
Bài học mà tôi rút ra từ việc thuyết phục các ngân hàng Kenya áp dụng blockchain là: không có gì thay đổi được trừ khi bạn chứng minh được lợi ích của sự thay đổi đó. Trong trường hợp của DOJ và Apple, mục tiêu không chỉ là phá bỏ bức tường. Mục tiêu phải là xây dựng một cây cầu—một hệ thống cho phép người dùng và nhà phát triển di chuyển tự do, an toàn và với chi phí hợp lý.
Vụ kiện này là một tín hiệu cho thấy ngay cả những bức tường vững chắc nhất cũng có thể bị nứt. Nhưng câu hỏi thực sự không phải là “Liệu bức tường có sụp đổ không?”. Câu hỏi là: “Liệu chúng ta có đủ khôn ngoan để thiết kế một thế giới nơi không cần đến những bức tường đó không?”
Hay chúng ta sẽ chỉ đơn giản là thay thế một khu vườn có tường bao bằng một khu vườn khác?